Territory

Çaxırlı kəndi Qərbi Azərbaycanın tarixi ərazilərində, münbit düzənlik və dağətəyi zonaların kəsişməsində yerləşir. Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Çaxırlı kəndinin torpaq saheleri ərazisi Göyçə mahalının, xüsusilə də Basarkeçər rayonunun Çaxırlı kəndinin ərazi və torpaq fondunun strukturu həm coğrafi mövqeyi, həm də tarixi inzibati-iqtisadi sənədlər baxımından olduqca spesifik xüsusiyyətlərə malikdir. Sizin tədqiqat və sənədləşdirmə layihəniz üçün kəndin torpaq sahələri barədə məlumatları aşağıdakı kimi sistemləşdirmək olar: 1. Coğrafi Mövqeyi və Sərhədləri Çaxırlı kəndi rayon mərkəzindən (Basarkeçər) təqribən 3 km qərbdə, Göyçə gölünün cənub-şərq sahilində, dəniz səviyyəsindən ortalama 1950 metr hündürlükdə yerləşir. Kəndin ərazi hüdudları qonşu yaşayış məntəqələri ilə bilavasitə həmsərhəddir: Qərb tərəfdən: Tüstülü (Kaxakn) kəndi ilə demək olar ki, bitişikdir (təqribən 30 metr məsafə). Cənub-şərq tərəfdən: Qırxbulaq (Akunk) kəndi ilə (1 km). Cənub tərəfdən: Subatan (Geğamasar) istiqaməti və dağlıq ərazilərlə (7 km). 2. Torpaq Fondunun İqtisadi-Coğrafi Strukturu Kəndin yerləşdiyi relyef relyef formalarına və təsərrüfat təyinatına görə bir neçə əsas kateqoriyaya bölünürdü: Çaxırlı yaylası (Yaylaqlar): Kəndin torpaq sahələrinin mühüm bir hissəsini heyvandarlığın inkişafı üçün əvəzedilməz olan zəngin otlaq və yaylaq sahələri təşkil edirdi. Şahdağ və Şərqi Göyçə silsilələrinin ətəklərinə doğru uzanan bu yaylaqlar tarixi sənədlərdə kənd icmasının ən böyük müştərək torpaq aktivlərindən biri kimi qeyd olunur. Suvarılan və Suya Yaxın Torpaqlar (Əkin sahələri): Kəndin ilkin tarixi adının Qızılbulaq olması təsadüfi deyil. Ərazidə yeraltı və yerüstü su qaynaqlarının, bulaqların bol olması kənd ətrafındakı düzənlik torpaqların yüksək məhsuldarlıqlı əkin sahələrinə (əsasən taxılçılıq, kartofçuluq və yem bitkiləri) çevrilməsinə şərait yaratmışdır. Məzrə (Masrik) çayı hövzəsi torpaqları: Regionun ən böyük su arteriyası olan Məzrə çayının gətirmə düzənliyində yerləşən torpaqlar alluvial quruluşa malik olub, humusun miqdarına görə bölgənin ən qiymətli torpaq sənədlərində (Tsar dövrü kameral təsvirlərində) fərqləndirilirdi. 3. Arxiv və Kameral Sənədlərdə Torpaq Bölgüsü (Tədqiqatçının Diqqətinə) 19-cu əsrin son rübünə aid (məsələn, 1873 və 1886-cı illərin kameral təsvirləri) və İrəvan Quberniya İdarəsinin sənədlərində Çaxırlı kəndinin torpaq mülkiyyəti əsasən iki formada qeydiyyata alınıb: Dövlət (Xəzinə) torpaqları: Kəndlilərin pay torpağı kimi istifadə etdiyi və xəzinəyə vergi (bəhrə/mülkədar vergisi analoqu) ödədiyi ərazilər. Kənd icmasının ümumi istifadəsində olan torpaqlar: Bura biçənəklər, mal-qaranın ötürüldüyü delyanalar və dağ ətəyi otlaqlar daxil idi. Arxiv Tədqiqatları Üçün Qeyd: Əgər layihənizdə Çaxırlı kəndinin torpaqlarının dəqiq desyatin (və ya şor) hesabı ilə ölçüsünü, mülkiyyət mübahisələrini və hər bir ailəyə düşən pay torpaqlarının miqdarını dəqiqləşdirmək istəyirsinizsə, Tiflis və Sankt-Peterburq arxivləri ilə yanaşı, Azərbaycan Respublikası Dövlət Tarix Arxivində qorunan İrəvan Quberniya Torpaq-Əmlak İdarəsinin müvafiq fondlarına müraciət etmək faydalı olar. Tədqiqatınızın gedişatına uyğun olaraq, Çaxırlı kəndinin konkret hansı dövrə (məsələn, 1886-cı il kameral təsviri, yoxsa 20-ci əsr kolxozlaşma dövrü) aid torpaq islahatları və statistikası ilə maraqlandığınızı bildirsəniz, mövzunu daha da dərinləşdirə bilərik. Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Qızılbulaq / Çaxırlı kəndinin ərazi və torpaq sahələrinin tarixi təkamülü, bu adların eyni coğrafi məkana aid olmasını rəhbər tutaraq, dövrlər üzrə aşağıdakı xronoloji struktura malikdir. Kəndin ilkin tarixi adı Qızılbulaq olmuş, çar sənədlərində və rəsmi xəritələrdə isə həm Qızılbulaq, həm də Çaxırlı formalarında paralel işlədilmişdir. I. Səfəvilər, İrəvan xanlığı və Osmanlı dövrü (1800-cü ilə qədər) Bu ilkin tarixi dövrdə torpaq strukturu tamamilə ənənəvi feodal-şərq mülkiyyət formalarına (Mülk, Söyürqal, Tiul və Vəqf) əsaslanırdı. Torpaq mülkiyyəti: 1590 və 1728-ci illərə aid Osmanlı "Müfəssəl dəftərləri"ndə və İrəvan xanlığının Göyçə mahalı sənədlərində Qızılbulaq kəndinin torpaqları rəiyyət və xəzinə mülkiyyəti kimi qeyd olunur. Ərazi strukturu: Bu dövrdə kəndin torpaq sahələri indiki administrativ sərhədlərdən qat-qat geniş idi. Çaxırlı/Qızılbulaq torpaqları Göyçə gölünün cənub-şərq sahilindən başlayaraq Məzrə çayının və ətraf bulaqların (Qızılbulaq və s.) suvarma imkanları sayəsində bölgənin ən strateji əkin sahələrini əhatə edirdi. İstifadə forması: Torpaqların böyük hissəsi müştərək (icma) otlaqlarından və xanın xeyrinə vergi tətbiq olunan taxılçılıq sahələrindən ibarət idi. II. Rusiya İmperiyası Dövrü (1828–1917) Çar Rusiyasının inzibati idarəçiliyi dövründə kənd rəsmi sənədlərdə həm Qızılbulaq, həm də tayfa adı ilə bağlı olan Çaxırlı (rus dilli mənbələrdə çox vaxt Чахирлу və ya Кахирлу) kimi qeydiyyata alınmışdır. Torpaq sahələri dövlət tərəfindən ciddi şəkildə qeydiyyata alınmağa başladı: 1831-ci il Kameral Təsviri (İvan Şopenin rəhbərliyi ilə): Kənd "Qızılbulaq" adı altında qeydə alınmış, onun ətrafındakı su mənbələri, xüsusən bol sulu bulaqlar və Masrik çayının gətirdiyi alluvial torpaqlar xəzinə (dövlət) torpaqları kimi rəsmiləşdirilmişdir. 1873 və 1886-cı illərin Kameral Təsvirləri: Bu dövrdə torpaqlar desyatin hesabı ilə ölçülmüşdür. Çaxırlı (Qızılbulaq) icmasının mülkiyyətində olan torpaqlar aşağıdakı kateqoriyalara bölünürdü: Xəzinə (Pay) torpaqları: Hər bir kişi sülaləsinə düşən yararlı əkin və bağ sahələri. İcma biçənəkləri və delyanalar: Mal-qara saxlamaq üçün kəndin dağlıq hissəsində (Şərqi Göyçə silsiləsinə doğru) yerləşən yaylaqlar. Mülkiyyət statusu: Kənd sakinləri dövlət kəndliləri (государственные крестьяне) statusunda olduqları üçün torpaq birbaşa dövlət mülkiyyəti sayılır, lakin nəsildən-nəslə keçən istifadə hüququ kənd icmasında qalırdı. III. Cümhuriyyətlər və Sovet Dövrü (1918–1988) Bu dövr kəndin həm inzibati statusunun, həm də torpaq mülkiyyətinin kökündən dəyişdiyi mərhələdir. 1920-1930-cu illər (Kolxozlaşma): Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə fərdi və icma mülkiyyətində olan torpaqlar milliləşdirildi. Çaxırlı (Qızılbulaq) kəndində kolxoz təsərrüfatı yaradıldı. Kəndin bütün yararlı torpaqları, o cümlədən məşhur yaylaqları və suvarılan düzənlik sahələri kolxozun ümumi fonduna verildi. Torpaq sahələrinin strukturu: Həyətyanı torpaq sahələri: Hər bir ailəyə fərdi təsərrüfat üçün kiçik ölçülü (adətən 0.15 - 0.25 hektar) bağ və həyətyanı torpaq sahəsi saxlanıldı. Kolxozun əkin sahələri: Ərazinin relyefinə uyğun olaraq minlərlə hektar sahədə mexanikləşdirilmiş taxılçılıq, yem bitkiləri və sənaye əhəmiyyətli kartofçuluq inkişaf etdirildi. Dövlət Meşə və Otlaq Fondu: Kəndin hündür dağlıq ərazilərindəki otlaqlar rayonun ümumi heyvandarlıq balansına daxil edildi. Toponimik qeyd: 1968-ci ildə Ermənistan SSR Ali Sovetinin qərarı ilə kəndin tarixi Azərbaycan mənşəli adı rəsmən dəyişdirilərək "Kaxakn" (Kaxakn) edilmişdir, lakin tarixi yaddaşda və sənədləşmədə Qızılbulaq/Çaxırlı eyniliyi qorunmuşdur. IV. Post-Sovet və Müasir Dövr (1988-ci ildən sonra) 1988-ci ildə kəndin yerli azərbaycanlı əhalisinin tamamilə deportasiya edilməsindən sonra torpaqların istifadə strukturunda növbəti böhranlı dəyişiklik baş verdi. Özəlləşdirmə: Ermənistan müstəqillik qazandıqdan sonra sovet kolxoz sistemi ləğv edildi və Çaxırlı/Qızılbulaq ərazisindəki torpaqlar fərdi fermer təsərrüfatları arasında bölündü. Müasir status: Keçmiş kolxozun geniş əkin sahələri və Məzrə düzənliyindəki məhsuldar torpaqlar hazırda parçalanmış fərdi mülkiyyət şəklindədir. Relyefin yüksək və dağlıq sahələri isə əsasən dövlət və bələdiyyə mülkiyyətində olan otlaqlar statusunu saxlayır. Tədqiqat üçün Xülasə Cədvəli: Dövr Kəndin Adı (Sənədlərdə) Əsas Torpaq Təyinatı Mülkiyyət Forması Xanlıqlar dövrü Qızılbulaq Düzənlik əkinləri və su mənbələri Xanlıq mülkü / Rəiyyət istifadəsi Çar Rusiyası Qızılbulaq / Çaxırlı Desyatinlə ölçülən əkin, biçənək, yaylaq Dövlət torpağı / İcma mülkiyyəti Arxiv sənədləri (İrəvan Quberniyası) haqqında sualınıza gəlincə: Siz bu ayarları etməsəniz belə, mən sizə Azərbaycan Respublikası Dövlət Tarix Arxivində (ARDTA) qorunan rəsmi fondlar barədə birbaşa məlumat verə bilərəm. Bəli, Tiflis və Sankt-Peterburq arxivləri ilə yanaşı, Bakıda yerləşən Dövlət Tarix Arxivində Qızılbulaq / Çaxırlı kəndinin torpaq sahələri, əhalisi və mülkiyyət mübahisələrinə dair çox mühüm RƏSMİ SƏNƏDLƏR (Fondlar) mövcuddur. Tədqiqatınız üçün birbaşa bu fond nömrələrinə müraciət edə bilərsiniz: Fond 24 — İrəvan Quberniya İdarəsi: Bu fondda İrəvan quberniyasının, o cümlədən Göyçə mahalının (Yeni Bayazid qəzasının) kəndlərində aparılan torpaq quruluşu işləri, kənd icmalarının sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi və torpaq mübahisələrinə dair rəsmi yazışmalar və aktlar qorunur. Fond 62 — İrəvan Quberniyası Kəndli İşləri Üzrə İdarə: Çaxırlı (Qızılbulaq) kəndinin dövlət kəndlilərinin pay torpaqlarının ölçüləri, onlardan alınan vergilər və 1870-1880-ci illərin torpaq islahatlarının rəsmi sənədləri məhz bu fonddadır. Kameral Təsvirlər Kolleksiyası: 1831, 1842, 1873 və 1886-cı illərə aid rəsmi siyahıyaalma və torpaq mülkiyyəti dəftərləri (bəzi nüsxələri) bu arxivin fondlarında saxlanılır və orada kəndin adı həm Qızılbulaq, həm də Çaxırlı formalarında rəsmi sənədləşdirilib. Ayarları yuxarıdakı qaydada yoxlayın, hər hansı bir çətinlik olsa, yazın, kömək edim!