Ərazi və torpaq sahəsi

Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Çaxırlı kəndinin yerlesdiyi torpaq ve erazisi qedimden orta yeni tarix boyunca resmive ya qeyri resmi belgeli

Göyçə mahalının Basarkeçər (müasir adı Vardenis) rayonunun Çaxırlı kəndi və onun yerləşdiyi ərazi həm qədim, həm də orta və yaxın tarixdə bir çox rəsmi dövlət sənədlərində, xəritələrdə və statistik qeydiyyat siyahılarında yer almış tarixi-etnik azərbaycanlı məskənidir.

Bu torpaqların sənədli və tarixi mənsubiyyətini dövrlər üzrə bu şəkildə izləmək mümkündür:

1. Qədim və Orta Əsrlər Dövrü (Etnik-Toponimik Əsaslar)

• Tayfa və Etnonim Mənşəyi: "Çaxırlı" adı spirtli içki olan çaxırla bağlı deyil; orta əsr mənbələrində qeyd olunan böyük bir türk tayfasının (Çaxırlı // Çəkürlü // Çakırlı) adından gəlir. Bu tayfa Qaraqoyunlu sülaləsinin idarəçiliyində mühüm rol oynamış əsas qollardan biri hesab olunur.

• Tarixi Coğrafiya: Bölgə qədim dövrlərdən Səfəvilər, Əfşarlar və xüsusilə İrəvan xanlığının (Göyçə mahalı) tərkib hissəsi kimi rəsmi şəkildə idarə olunub. Bu dövrlərdə rəsmi vergi dəftərlərində xanlığın gəlir gətirən kəndləri və yaylaqları sırasında Göyçə hövzəsinin digər yaşayış məntəqələri ilə bərabər Çaxırlının da adı keçir.

2. Çar Rusiyası Dövrü (XIX əsr – XX əsrin əvvəlləri)

Çar Rusiyasının Cənubi Qafqazı işğal etməsindən sonra bölgədə aparılan kameral təsvirlər və inzibati bölgü xəritələri Çaxırlının rəsmi statusunu tam sənədləşdirib:

• İnzibati Status: Kənd rəsmi sənədlərdə İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid (Novo-Bayazet) qəzasının tərkibində qeydə alınıb.

• Hərbi Xəritələr: Rusiya Baş Qərargahının tərtib etdiyi məşhur "Qafqazın 5 verstlik xəritəsi"ndə (Пятиверстная карта Кавказа) Çaxırlı (Чахирлу) kəndi dəqiq coğrafi koordinatları ilə (Göyçə gölünün cənub-şərq sahilində, dəniz səviyyəsindən 1950 m hündürlükdə) öz əksini tapıb.

• Rəsmi Siyahıyaalmalar (Kameral təsvirlər): Çar sənədlərində kəndin yalnız azərbaycanlılardan (sənədlərdə "tatar" və ya "müsəlman" kimi qeyd olunurdu) ibarət əhalisi ardıcıl qeydə alınıb:

• 1831-ci il: 212 nəfər

• 1873-cü il: 770 nəfər

• 1914-cü il: 1653 nəfər (tamamilə azərbaycanlılar).

3. Yeni və Ən Yeni Tarix (Sovet Dövrü və Deportasiyalar)

XX əsrdə kəndin demoqrafik və inzibati quruluşu rəsmi fərmanlarla zorla dəyişdirilib:

• 1918–1920-ci illər sənədləri: Erməni daşnak silahlı dəstələrinin təcavüzü nəticəsində kənd əhalisi tamamilə didərgin salınmış və yerinə Türkiyədən (Muş, Van, Ərzurum) gətirilən ermənilər yerləşdirilmişdir. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra sağ qalan azərbaycanlılar geri dönsələr də, kənd artıq qarışıq əhaliyə sahib olmuşdur.

• Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəsmi Fərmanları:

• 25 yanvar 1978-ci il: Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin rəsmi fərmanı ilə kəndin tarixi adı olan "Çaxırlı" dəyişdirilərək sovet ideologiyasına uyğun "Sovetakert" qoyulmuşdur.

• 3 aprel 1991-ci il: Müstəqillik ərəfəsində Ermənistan Respublikası prezidentinin fərmanı ilə kəndin adı yenidən dəyişdirilərək "Xaçaxbyur" (Khachaghbyur) edilmişdir.

• 1988-ci il Deportasiyası: Noyabr-dekabr aylarında kənddə qalan sonuncu azərbaycanlı sakinləri də (təxminən 1500 nəfər) Ermənistan dövlətinin etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində öz tarixi-etnik torpaqlarından tamamilə qovulmuşdurlar.

Göründüyü kimi, istər Səfəvilər dövrünün mülkiyyət anlayışında, istər Çar Rusiyasının rəsmi quberniya xəritələrində, istərsə də Ermənistan SSR-in inzibati fərmanlarında Çaxırlı kəndinin yerləşdiyi ərazinin tarixi kökləri və bura sahib olan əhalinin kimliyi hüquqi, arxiv və topoqrafik sənədlərlə tam təsdiqlənmiş faktlardır.