Toylar

Göyçə mahalının Çaxırlı (Qızılbulaq) kəndinin toy adətləri

Göyçə mahalının Çaxırlı (Qızılbulaq) kəndinin toy adətləri bütövlükdə Göyçə mühitinin zəngin folklorunu, qədim türk məişətini və ailə dəyərlərini özündə yaşadan mühüm mədəni irs nümunəsidir. Kökləri qədim oğuz-türk ənənələrinə və Dədə Qorqud dövrünə qədər uzanan bu adətlər zamanla müəyyən dəyişikliklərə məruz qalsa da, əsas mahiyyətini və simvolik mənasını qoruyub saxlamışdır.

Bəyin oğurlanması

Göyçə toylarının ən maraqlı və əyləncəli adətlərindən biri bəyin oğurlanması idi. Bu ənənə qədim türk hərbi-məişət oyunlarının izlərini daşımaqla yanaşı, toy məclisinə xüsusi rəng qatırdı.

Keçmişdə toy günü bəy sağdış və soldışın ciddi nəzarəti altında olurdu. Kəndin cavanları, bəzən isə qız tərəfinin yaxınları münasib məqam gözləyərək bəyi gizlədirdilər. Sağdış və soldış bəyi qoruya bilmədikdə onlardan zarafatla “cəza” tələb edilirdi. Bəyin geri qaytarılması üçün toy sahibindən xələt, qoç, şirniyyat və ya müxtəlif hədiyyələr alınırdı.

Müasir dövrdə bu adət daha çox simvolik xarakter daşıyır. Bəzi hallarda bəyin ayaqqabısı, papağı və ya digər şəxsi əşyaları “oğurlanır”, qarşılığında isə şabaş və ya pul tələb olunur.

Bəydən şabaş alınması

Toy boyunca bəy və onun ailəsi kənd cavanlarının diqqət mərkəzində olurdu. Cavanlar bəyin qarşısını kəsir, zarafatlar edir, müxtəlif mahnılar və təriflər söyləyirdilər. Bunun qarşılığında bəy şabaş verir, əliaçıqlığını nümayiş etdirirdi.

Xüsusilə bəyin bəzədilməsi zamanı bərbərin, sağdışın, soldışın və digər xidmət göstərən şəxslərin şabaşı mütləq verilirdi. Bu, yeni ailəyə bolluq, bərəkət və uğur arzusu kimi qəbul edilirdi.

Xəncərə qırmızı lent bağlanması

Göyçə toylarında bəyin və ya sağdışın əlində xəncər və ya qılınc olması qədim türk döyüşçülük ənənəsinin davamı idi. Xəncərə bağlanan qırmızı lent paklığı, namusu, ailə ocağının müqəddəsliyini və yeni ailənin bəd nəzərdən qorunmasını simvolizə edirdi.

Xəncər eyni zamanda bəyin artıq ailəsini qorumağa hazır bir kişi statusuna keçdiyini ifadə edən mühüm rəmz hesab olunurdu.

Konfet, buğda və pul səpilməsi

Gəlin oğlan evinə daxil olarkən başına konfet, buğda, müxtəlif şirniyyatlar və xırda pullar səpilirdi. Bu qədim inanca görə evə ruzi-bərəkət, şirinlik və bolluq gətirməli idi.

Uşaqlar və cavanlar həmin şirniyyatları toplamağa çalışar, bu isə toyun ən şən anlarından biri sayılardı.

Gəlinin atla gətirilməsi

Çaxırlı kəndində qədim dövrlərdə gəlin oğlan evinə xüsusi bəzədilmiş atla gətirilirdi. Atın üstünə xalça və gəbə salınır, yüyəninə qırmızı lent bağlanırdı.

Gəlini müşayiət edən atlı karvan kənd boyunca hərəkət edir, cıdır yarışları keçirilir, oğlan və qız tərəfinin cavanları arasında müxtəlif zarafatlar və yarışlar təşkil olunurdu. Bu mərasim qədim türk köçəri həyat tərzinin və döyüşçü ruhunun toy ənənəsində yaşamasının bariz nümunəsi idi.

Müasir dövrdə atları əsasən avtomobil karvanları əvəz etsə də, bəzi kənd toylarında bu ənənə simvolik şəkildə yaşadılır.

Musiqi və aşıq sənəti

Göyçə toylarını qara zurna, balaban və nağaranın səsi müşayiət edirdi. Toyun başlandığı uzaqdan eşidilən zurna sədalarından bəlli olurdu.

Toyların əsas bəzəyi isə Göyçə aşıq məktəbinin nümayəndələri idi. Aşıqlar dastanlar söyləyir, el nəğmələri oxuyur, bəyi, gəlini və kənd ağsaqqallarını tərif edən qoşmalar ifa edirdilər.

Yallı və “Cəngi”

Toyun ən möhtəşəm mərasimlərindən biri kollektiv yallılar idi.

Yallıya rəhbərlik edən yallıbaşı əlində qırmızı və ya naxışlı dəsmal tutar, rəqsin ritmini idarə edərdi. Kəndin böyüyü, kiçiyi, qadını və kişisi birlikdə yallıya qoşularaq həmrəyliyi nümayiş etdirərdi.

“Cəngi” havası isə xüsusilə kişilər tərəfindən ifa olunan döyüş ruhlu rəqs idi. Bu rəqs igidliyi, cəsarəti və qəhrəmanlığı ifadə edirdi.

“Qoç Əli” oyunu

Çaxırlı toylarının maraqlı ənənələrindən biri də “Qoç Əli” oyunu idi. Kəndin igidləri əllərində xəncər, tüfəng və ya digər silahlarla meydana çıxaraq öz çevikliklərini nümayiş etdirirdilər.

Musiqinin ritminə uyğun olaraq silahlar havaya qaldırılır, bəzi hallarda havaya atəş açılırdı. Bu oyun toy sahibinin arxasında güclü və igid elin dayandığını göstərən rəmzi xarakter daşıyırdı.

Mağarın qurulması

Toy yeməyi başa çatdıqdan sonra bütün kənd əhalisi mağara – yəni böyük toy çadırına toplaşardı.

Bu mərhələdə artıq hər kəs rəqs edir, mahnı oxuyur, əylənirdi. Yaşlılarla gənclərin eyni meydanda bir araya gəlməsi kənd birliyinin və həmrəyliyinin ən gözəl nümunəsi hesab olunurdu.

Toyun idarə olunması

Toyun gedişinə toybaşı nəzarət edirdi. Lazım gəldikdə bəy və ya toybaşı musiqiçilərə sifariş verir, mühüm aşıq havası və ya el nəğməsi başlamazdan əvvəl məclisdə sakitlik yaradılırdı.

Bəyin sözü hörmətlə qarşılanır, onun göstərişi toy iştirakçıları tərəfindən dərhal yerinə yetirilirdi.

Davalı-şavalı toylar

Göyçə toylarının yadda qalan xüsusiyyətlərindən biri də bəzən baş verən zarafatlı mübahisələr və davalar idi.

Bu mübahisələr əsasən qız və oğlan tərəfinin cavanları arasında rəqs meydanında üstünlük, yallıya rəhbərlik, bəyin oğurlanması zamanı edilən zarafatlar və ya digər xırda səbəblərdən yaranırdı.

Lakin belə hadisələr uzun çəkməzdi. Ertəsi gün kənd ağsaqqalları tərəfləri barışdırar, münasibətlər əvvəlki kimi davam edərdi. Hətta belə toylar illərlə xatırlanar və kənd yaddaşında “gur keçən toy” kimi yaşayardı.

Qədim və müasir toyların müqayisəsi

Qədim Çaxırlı toyları adətən üç gün, üç gecə, bəzən isə yeddi gün davam edir, kənd meydanında və ya böyük çadırlarda keçirilirdi. Müasir dövrdə toylar əsasən şadlıq saraylarında və ya kəndlərdə daha qısa müddətdə təşkil olunur.

Əvvəllər musiqi yalnız zurna, balaban, nağara və aşıqların ifası ilə müşayiət olunurdu. Bu gün estrada musiqisi geniş yayılsa da, Göyçə kökənli ailələr hələ də aşıq havalarına, yallılara və milli musiqiyə xüsusi yer verirlər.

Gəlinin belinə qırmızı qurşaq bağlanması, qırmızı lentdən istifadə, milli yeməklərin hazırlanması və qonaqpərvərlik ənənəsi isə bu gün də öz əhəmiyyətini qorumaqdadır.

Beləliklə, Çaxırlı (Qızılbulaq) kəndinin toy adətləri yalnız bir ailə mərasimi deyil, həm də Göyçə mahalının zəngin folklorunu, qədim oğuz-türk dünyagörüşünü, icma həmrəyliyini və milli-mənəvi dəyərlərini yaşadan mühüm mədəni irs nümunəsidir. Bu adətlər nəsildən-nəslə ötürülərək Göyçə azərbaycanlılarının tarixini, həyat tərzini və kimliyini bu günə qədər yaşatmaqdadır.